بازي دوگانه روسيه در مناقشه هسته‌اي

 آغاز ارسال سوخت هسته‌اي نيروگاه بوشهر، اقدامي غير منتظره بود. گرچه بيش از هشت ماه از زمان مقرر براي تحويل اورانيوم نيروگاهي به ايران گذشته و هيات ايراني نيز در سفر هفته گذشته خود به مسكو به سرپرستي منوچهر متكي، وزير امور خارجه مذاكراتي را در اين زمينه با طرف روسي داشته است، اما به نظر مي‌رسد تهران انتظار نداشت اين مذاكرات به اين زودي ثمر دهد.

مقام‌هاي ايراني نه تنها پيش از اين از ارسال سوخت در اين هفته خبري نداده يا حتي بنا به عرف دولت نهم از در راه بودن خبرهاي خوش هسته‌اي سخني به ميان نياورده بودند، بلكه حتي محمدعلي حسيني، سخنگوي دستگاه ديپلماسي كشور يك روز پيش از اقدام طرف روسي به آغاز تحويل سوخت راكتور گفته بود كه نمي‌توان زماني براي ورود نيروگاه بوشهر به شبكه برق كشور مشخص كرد. اين در حالي است كه طبق قرارداد، روسيه موظف است شش ماه پيش از راه‌اندازي فاز يك نيروگاه، سوخت مورد نياز را به ايران تحويل دهد. در واقع زمان راه‌اندازي نيروگاه است كه موعد تحويل سوخت را تعيين مي‌كند.
از سوي ديگر دستيابي ايران به اورانيوم غني شده، از ديد مخالفان هسته‌اي شدن ايران، مناقشه برانگيزترين بخش همكاري هسته‌اي تهران- مسكو است. در حالي كه مذاكرات هسته‌اي پنج كشور عضو دائم شوراي امنيت سازمان ملل و آلمان براي اتخاذ تصميم درباره چگونگي برخورد با ايران به دليل امتناع اين كشور از اجراي مفاد قطعنامه 1747 شوراي امنيت سازمان ملل هنوز در جريان است، اقدام روسيه به در اختيار ايران گذاشتن اورانيوم مورد نياز راكتور نيروگاهي، به نوعي ناديده گرفتن نگراني‌هاي ادعايي كشورهاي غربي است.
براي تحليل اقدام غير منتظره مسكو، لازم است جايگاه روسيه را در مناقشه هسته‌اي ايران به دقت در نظر گرفت بيشتر كشورهاي عضو 1+5 به واسطه مناقشه هسته‌اي در شرايط متناقضي قرار مي‌گيرند. چين، روسيه، آلمان، فرانسه و انگلستان هر كدام كم و بيش روابط تجاري قابل توجهي با ايران دارند. اقدام به اعمال محدوديت‌هاي مالي و بازرگاني در قالب تحريم‌ها، به بهانه آنچه آنان تنبيه ايران مي‌خوانند، براي آنان نيز هزينه دربردارد. همان‌طور كه ذكر شد، مسكو نيز درگير اين شرايط متناقض است؛ اما اين كشور در ميان 1+5 جايگاه منحصر به فردي دارد. اين جايگاه ويژه ناشي از همكاري هسته‌اي با ايران در پروژه نيروگاه بوشهر است.
البته نبايد اين همكاري را صرفا يك همكاري اقتصادي در نظر گرفت؛ بلكه اين شراكت هم براي ايران و هم براي روسيه نقشي راهبردي دارد. از سوي ديگر، همكاري مسكو با تهران در پروژه‌اي است كه در قالب حساسيت‌برانگيزترين برنامه ايران براي غرب مي‌گنجد.جايگاه ويژه روسيه در ميان كشورهاي 1+5 به مسكو اين امكان را مي‌دهد كه از پروژه بوشهر به عنوان اهرمي دوسويه در معادلات ديپلماتيك خود بهره جويد. اين كشور تاكنون نسبت به آخرين توافق با ايران 8ماه تاخير در تحويل نيروگاه به تهران داشته است. تحليل‌گران و مقام‌هاي رسمي ايران بارها به صراحت دليل اين تاخير را سياسي ارزيابي كرده‌اند.
به تعبير ديگر، وقت‌كشي روسيه در اجراي قرارداد، امتيازي بوده كه به كشورهاي غربي داده است.
اما اكنون روسيه چه هدفي را از آغاز تحويل سوخت به ايران دنبال مي‌كند؟ بي‌شك مسكو بيش از آنكه رفتار خود را در همكاري با تهران در نيروگاه بوشهر براساس قرارداد تنظيم كند، مبناي عمل خود را مناسبات سياسي قرار داده و مي‌دهد. از اين روي، تحويل سوخت نيروگاه را نمي‌توان تنها اقدامي در راستاي قرارداد قلمداد كرد.اين اقدام روسيه از منظر ديپلماتيك نيز كاركردي دوگانه براي روسيه دارد. از آنجا كه تحويل سوخت نيروگاه، اقدامي زمان‌بر است، مسكو مي‌تواند دو رويكرد متفاوت را در اين مدت اتخاذ كند.
روسيه به رهبري پوتين كه خيال بازگشت به جهان دوقطبي را در سر مي‌پروراند، در چند جبهه با دنياي‌غرب وارد مناقشه سياسي شده است.از جمله به دو مورد از آنها مي‌توان اشاره كرد. يكي برنامه سپر دفاع موشكي آمريكا است. اين برنامه كه شامل استقرار رادارها و سكوهاي پرتاب موشك‌هاي دوربرد در است، توسط ايالات متحده در اروپاي شرقي اجرا مي‌شود. گر چه واشنگتن ادعا مي‌كند كه هدف از اين برنامه مقابله با آنچه تهديد موشكي ايران مي‌خواند، است؛ اما مسكو مي‌داند كه كاخ سفيد هدفي را جز مقابله سياسي و نظامي با كرملين دنبال نمي‌كند. مورد ديگر مساله استقلال كوزوو است. روسيه كه حامي صربستان است تا آنجا با اين امر مخالف است كه به صراحت اعلام كرده است، چنانچه شوراي امنيت راي به استقلال كوزوو بدهد، مسكو از حق وتوي خود براي جلوگيري از صدور اين حكم استفاده خواهد كرد. اين در حالي است كه روسيه هرگز نگفته است كه تحريم ايران را وتو مي‌كند؛
گر چه مسكو با تاييد صلح‌آميز بودن برنامه هسته‌اي ايران، پس از ارائه برآورد اطلاعاتي آمريكا درباره آن حتي به صراحت گفته است كه ايران پيش از سال 2003 نيز برنامه تسليحاتي نداشته است.
روسيه تاكنون در اين مناقشات سياسي با غرب (كوزوو و سامانه دفاع موشكي آمريكا) به نتيجه مطلوب دست نيافته است. كرملين كه تاكنون با عمل نكردن به قرارداد خود با ايران براي تكميل نيروگاه‌ بوشهر به غرب امتياز داده است، احساس مي‌كند كه زمان را براي دريافت ما به ازاي اين امتيازات از دست مي‌دهد و با آغاز تحويل سوخت به ايران نشان مي‌دهد كه به جاي همراهي با آنان (كه در تصويب دو قطعنامه تحريم عليه ايران به نمايش گذاشت) مي‌تواند در نقش حامي جدي ايران ظاهر شود. در همين رابطه شبكه خبري
بي‌‌.بي.سي در تحليلي نوشت كه «روسيه نگراني‌هاي غرب درباره ايران را جدي نگرفته است.»
كاخ سفيد نيز با اشاره به نظارت آژانس بين‌المللي انرژي اتمي بر سوخت ارسالي، اين نظارت را «گامي خوب» خواند؛ اما هشدار داد كه «نگراني آمريكا نسبت به ايران همچنان زياد است، همان طور كه نگراني متحدين ما زياد است».
همانطور كه پيش‌تر گفته شد اقدام به تحويل سوخت به ايران كاركرد سياسي دوگانه‌اي را براي روسيه دارد. وزارت خارجه اين كشور روز دوشنبه همزمان با ارسال اولين محموله اورانيوم به تهران با انتشار بيانيه‌اي اعلام كرد كه ايران نيازي به غني‌سازي ندارد و مسكو سوخت مورد نياز ايران را تامين مي‌كند. وزارت خارجه روسيه بار ديگر پيشنهاد ايجاد كنسرسيوم غني‌سازي با ايران در خاك روسيه را تكرار كرد. اين رويكرد با استقبال كاخ سفيد مواجه شد.
ريیس جمهوری آمریکا با اعلام حمایت از ارسال نخستین محموله سوخت هسته‌ای از سوی روسیه برای ایران، ادعا کرد كه ایران دیگر نیازی به پیگیری برنامه غنی‌سازی اورانیوم ندارد.
جورج بوش در واکنش به تحویل نخستین محموله سوخت اتمی برای نیروگاه بوشهر به ایران از سوی روسیه مدعی شد: اگر روس‌ها مایل به این کار هستند که من از آن حمایت مي‌کنم، پس ایرانی‌ها دیگر نیازی به کسب دانش غنی سازی ندارند.
بوش در ادامه از تلاش آمریکا برای تصویب دور سوم تحریم‌ها علیه ایران خبر داد و ادعا کرد: ايران یک توضیح به دنیا بدهکار است.
وی با اشاره به گزارش ارزیابی اخیر 16 سازمان اطلاعاتی آمریکا مدعی شد: آن گزارش را اگر به دقت بخوانید، مي‌گوید ایران یک تهدید برای صلح است اگر فعالیت‌های غنی‌سازی آنها را متوقف نکنیم.
همان طور كه گفته شد ارسال سوخت فرآيندي دو ماهه است، همچنين‌از زمان دريافت سوخت تا راه‌اندازي نيروگاه، شش ماه زمان لازم است و مسكو اين امكان را دارد كه با چرخش قطعي به يكي از دو رويكرد پيش گفته، بهره‌برداري مورد نظر خود را داشته باشد.
بدين ترتيب به نظر مي‌رسد همان گونه كه سخنگوي وزارت خارجه گفته است، هنوز نمي‌توان آغاز كار نيروگاه بوشهر را در آينده نزديك قطعي تلقي كرد و سرنوشت اين پروژه «اينك تاريخي شده» علاوه بر معادلات مناقشه هسته‌اي به مسائل مهم بين‌المللي و «جدال شرق و غرب» گره خورده است.